पॅन २.० (PAN2.0) प्रकल्प काय आहे?

केंद्रीय मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी सोमवारी, २५ नोव्हे. २०२४ रोजी घोषणा केली की, सरकारने PAN 2.0 आणले आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या अध्यक्षतेखालील आर्थिक व्यवहार विषयक समितीने (CCEA) आयकर विभागासाठी पॅन २.० प्रकल्पाला मंजुरी दिली आहे. हे पाऊल केंद्र सरकारच्या डिजिटल इंडिया या प्रमुख कार्यक्रमाच्या अनुषंगाने उचलण्यात आले आहे. सध्याच्या पॅन १.० चे हे अपडेटेड व्हर्जन असणार आहे. काय आहे पॅन २.० प्रकल्प? जुन्या आणि नवीन पॅन कार्डमध्ये फरक काय? जुने पॅन कार्ड निरुपयोगी ठरणार का? त्याविषयी जाणून घेऊ.

पॅन २.० (PAN2.0) प्रकल्प काय आहे?

आर्थिक व्यवहारांसाठी पॅन कार्ड महत्त्वपूर्ण कागदपत्रांपैकी एक आहे. पॅन (PAN) कार्डवर १० अंकी नंबर असतो, ज्यात वापरकर्त्यांची सर्व माहिती असते. या अंकांमधील माहिती प्राप्तिकर विभागाकडून ट्रॅक केली जाते. प्राप्तिकर विभाग एखाद्या व्यक्तीच्या सर्व व्यवहारांवर लक्ष ठेवण्यासाठी पॅनचा वापर करतो. करदात्यांच्या नोंदणी सेवांच्या व्यावसायिक प्रक्रियेची माहिती ठेवण्यासाठी हा एक ई-गव्हर्नन्स उपक्रम आहे. करदात्यांची नोंदणी सेवा वाढविण्याच्या उद्देशाने आता पॅन २.०  (PAN 2.0) प्रकल्पावर सरकार १,४३५ कोटी रुपये खर्च करणार आहे. सुधारित पॅन कार्डमध्ये क्यूआर कोड देण्यात येणार आहे; ज्यामुळे संपूर्ण ऑनलाइन कामकाज सक्षम होईल. संपूर्णपणे डिजिटल, सुरक्षित आणि प्रभावी आर्थिक प्रणालीच्या दिशेने हे एक महत्त्वपूर्ण पाऊल मानले जात आहे. याचा फायदा केवळ करदात्यांनाच नव्हे तर प्राप्तिकर विभागालाही होणार आहे. या नवीन प्रकल्पामुळे विभागाच्या कामकाजात अधिक पारदर्शकता आणि गती येईल.

तंत्रज्ञान करदात्या सेवांचे आधुनिकीकरण कसे करत आहे

भारतातील करदात्या सेवांचे आधुनिकीकरण आणि सुव्यवस्थित करण्यासाठी पॅन २.० हा एक अभिनव उपक्रम. केंद्रीय मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी सुरू केलेल्या या प्रकल्पाचे उद्दिष्ट कायमस्वरूपी खाते क्रमांक (PAN), कर कपात आणि संकलन खाते क्रमांक (TAN) आणि इतर सेवांच्या कार्यपद्धतीत बदल घडवून आणण्याचे आहे. डायनॅमिक QR कोड, पेपरलेस प्रोसेसिंग आणि एकाच इंटरफेसवर युनिफाइड अनुभवासह, PAN 2.0 करदात्यांच्या अनुभवात सुधारणा करण्याचे वचन देतो.

परंतु कोणताही मोठा बदल झाला, तरी जुन्याचे काय होईल आणि एखाद्याचे अपग्रेड झाले आहे की नाही याबद्दल भीती निर्माण होते. चला तर मग पॅन २.०  (PAN 2.0) म्हणजे काय, ते काय पॅक करते, त्याचे फायदे तसेच करदात्याला कोणत्या गोष्टींबद्दल सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे ते जवळून पाहू या.PAN 2.0 प्रकल्प हा आयटीडीचा एंड-टू-एंड ई-गव्हर्नन्स प्रकल्प आहे ज्याचा उद्देश करदात्यांच्या नोंदणीसाठी प्रक्रिया सुव्यवस्थित करणे आणि प्रक्रिया एकत्र करणे, जे आतापर्यंत पॅन आणि TAN प्राप्त करण्यासाठी स्वतंत्रपणे  केले जात होते.

पॅन २.० चार मुख्य उद्दिष्ट :

25 नोव्हेंबर 2024 च्या सरकारी प्रेस रिलीझमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या विधानानुसार, पॅन 2.0 चार मुख्य उद्दिष्ट

1. प्रवेशयोग्य: अंगभूत सिस्टीम आहेत जे ते जलद आणि नितळ वितरीत करण्यास अनुमती देतात

2. डेटा इंटिग्रिटी: “सत्याचा एकल स्रोत” तत्त्व भिन्नतेमुळे उद्भवणाऱ्या त्रुटी आणि अयोग्यता प्रतिबंधित करते

3. पर्यावरणपूरक प्रक्रिया: हे पूर्णपणे पेपरलेस ऑपरेशन स्वच्छ सरकारबाबत सरकारच्या उद्दिष्टांमध्ये बसते.

4. सुरक्षा: करदात्यांची संवेदनशील माहिती सुरक्षित करण्यासाठी हे सर्वात प्रगत साधनांपैकी एक आहे

पॅन २.०  (PAN 2.0 ) ची मुख्य वैशिष्ट्ये

PAN 2.0 चे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे, PAN हे अनेक सरकारी प्रणालींअंतर्गत सर्वव्यापी डिजिटल आयडेंटिफायर असले पाहिजे ज्याद्वारे व्यक्ती आणि व्यवसायांना अनुपालन दाखल करण्यासाठी खूप कमी प्रयत्न करावे लागतील.

1. सेवा सुलभ करण्यासाठी PAN आणि TAN साठी एक प्लॅटफॉर्म

PAN आणि TAN च्या सर्व सेवा आता ई-फायलिंग पोर्टल, Protean eGov आणि UTIISL वर वितरित करण्याऐवजी PAN आणि TAN च्या एकाच केंद्रीय पोर्टलमध्ये एकत्रित केल्या आहेत. प्रक्रियेत समाविष्ट आहे-

•       पॅन अर्ज, सुधारणा आणि अपडेट

•       पॅनशी आधार लिंकिंग

•       ऑनलाइन पॅन प्रमाणीकरण

2. करदात्यांना मोफत सेवा

पॅन वाटप, सुधारणा आणि अपडेट मोफत असतील. ई-पॅन विनामूल्य जारी केले जाईल; फिजिकल पॅन कार्ड देशांतर्गत डिलिव्हरीसाठी 50 रुपयांच्या किमान शुल्कात जारी केले जातील आणि आंतरराष्ट्रीय वितरण शुल्क लागू होईल.

 3. डायनॅमिक QR कोड

2017-18 पासून जारी केलेल्या पॅन कार्डमध्ये आधीच QR कोड असतात, PAN 2.0 अपग्रेड त्यांना डायनॅमिक QR कोडमध्ये रूपांतरित करते जे पॅन डेटाबेसमधील नवीनतम माहिती प्रतिबिंबित करते. QR कोड नसलेले विद्यमान पॅन धारक देखील नवीन प्रणाली अंतर्गत नवीन कार्डसाठी अर्ज करू शकतात जर त्यांची तशी इच्छा असेल.

4. पेपरलेस प्रक्रिया

प्रकल्पाचा डिजिटल-प्रथम दृष्टीकोन पॅनच्या अर्जापासून ते तपशील अपडेट करण्यापर्यंतच्या सर्व क्रियाकलापांना ऑनलाइन आयोजित करण्याची परवानगी देतो. हे कागदोपत्री बचत करते आणि पर्यावरणीय स्थिरतेच्या कारणास हातभार लावते.

5. मजबूत डेटा सुरक्षा

PAN 2.0 संवेदनशील वैयक्तिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय माहितीचे संरक्षण करण्यासाठी पॅन डेटा व्हॉल्टसह प्रगत सुरक्षा वैशिष्ट्ये आणते.

6. 24/7 समर्थन सेवा

या सुविधेसह, करदात्यांना हेल्पडेस्क आणि कॉल सेंटरद्वारे समर्पित समर्थन देखील मिळेल, ज्यामुळे प्रश्न आणि तक्रारींचे निराकरण पूर्वीपेक्षा खूप जलद होईल.

पॅन २.०  (PAN 2.0 ) वर वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ )

1. मला नवीन पॅन कार्ड आवश्यक आहे का?

नाही. सध्याच्या चलनात असलेले कोणतेही पॅन कार्ड रद्द केले जाणार नाही. लोक एक नवीन कार्ड निवडू शकतात ज्यात सर्व अद्यतनित वैशिष्ट्ये आहेत, उदाहरणार्थ, करदात्याला स्वारस्य असल्यास डायनॅमिक QR कोड. हे काटेकोरपणे एक पर्याय आहे.

2. जुन्या पॅनचे काय ज्यांना कोणताही QR कोड नाही?

क्यूआर कोड नसलेले पॅनकार्ड वैध आहे आणि अजूनही तुम्ही वापरू शकता. जर करदात्याला नवीन  पॅनकार्ड (PAN 2.0 ) हवे असेल तर तसे ते अर्ज करू शकतात.

3. मी माझे पॅन तपशील विनामूल्य अपडेट करू शकतो का?

होय. PAN धारकाचे नाव आणि पत्ता, जन्मतारीख बदलण्यासाठी व्यक्ती NSDL/UTIISL च्या आधार-आधारित सेवांचा मोफत लाभ घेऊ शकतात.

4. डुप्लिकेट पॅन असल्यास काय होते?

प्रणाली आपोआप डुप्लिकेट पॅन ओळखेल आणि निष्क्रिय करेल. तथापि, ज्या करदात्याकडे दोन किंवा अधिक पॅन आहेत त्यांनी त्यांच्यापैकी एक निष्क्रिय करण्यासाठी त्या संबंधित अर्ज करून एक पॅनकार्ड निष्क्रिय करावे.

5. माझा पॅन पत्ता आपोआप अपडेट होईल का?

करदाते आधार-लिंक्ड सेवांद्वारे त्यांचे पत्ते मोफत अपडेट करू शकतात. विनंती केल्यावर अद्ययावत भौतिक कार्ड जारी केले जातील.

6. PAN 2.0 विद्यमान सेटअपपेक्षा वेगळे कसे आहे?

PAN 2.0 सध्या अनेक प्लॅटफॉर्मवर पसरलेल्या सेवांना एकाच युनिफाइड पोर्टलमध्ये समाकलित करते. ही पेपरलेस प्रक्रिया आहे. PAN 2.0  वाटप/अपडेट/सुधारणा मोफत करते (नोंदणीकृत ईमेलवर ई-पॅन पाठवले जाते), आणि भौतिक (physical)  पॅन कार्डसाठी नाममात्र शुल्क आकारते (आंतरराष्ट्रीय वितरणासाठी ₹50 घरगुती, ₹15 + पोस्टल शुल्क ).

7. “कॉमन बिझनेस आयडेंटिफायर” म्हणजे काय?

केंद्रीय अर्थसंकल्प 2023 मध्ये घोषित केल्यानुसार, PAN विशिष्ट सरकारी संस्थांसाठी एक सामान्य व्यवसाय ओळखकर्ता म्हणून काम करेल

8. कॉमन बिझनेस आयडेंटिफायर पॅन बदलेल का?

परमनंट अकाउंट नंबर स्वतःच कॉमन बिझनेस आयडेंटिफायर म्हणून काम करेल.

हे ही वाचा : पीपीएफ (PPF) की एनपीएस (NPS) ? निवृत्तीनिधी साठी कोणती गुंतवणूक फायदेशीर

करदात्यांना पॅन २.०  (PAN 2.0 )  चा लाभ

1. कार्यक्षम सेवा: हे एकच एकत्रित पोर्टल वापरल्यामुळे वेगवेगळ्या प्लॅटफॉर्मला भेट देण्याची गरज दूर करते. त्यामुळे वेळेची बचत होते आणि प्रक्रियेत गोंधळ होण्याची शक्यता कमी असते

2. पेपरलेस प्रक्रिया: कागदावर आधारित कागदपत्रांमुळे विलंबित होणारी प्रक्रिया पेपरलेस प्रक्रियेमुळे लवकर होते.

3. सिंगल मास्टर डेटा मॅनेजमेंट: एक एकसमान डेटा संच काहीही त्रुटीशिवाय किंवा विसंगतीशिवाय सहज अपडेट होतो. 

4. उत्तम सुरक्षा: प्रगत प्रणाली, उदाहरणार्थ, पॅन डेटा व्हॉल्ट, वैयक्तिक माहितीसाठी कठोर सुरक्षा व्यवस्था

5. लवचिकता: करदात्याला त्याची माहिती सहजतेने अपडेट करता येते, कोणताही खर्च न करता चुका दुरुस्त करता येतात.

PAN 2.0 प्रकल्प हा भारताच्या कर प्रशासनाच्या आधुनिकीकरणासाठी एक महत्त्वाचा खूण आहे कारण डेटा सुरक्षिततेच्या सुधारणेसह अद्यतनांसाठी विनामूल्य सेवांचे एकत्रीकरण डिजिटल इंडिया सारख्या सामान्य उपक्रमांसह करदात्यांना आत्मविश्वास प्रदान करेल.

पॅनला सार्वत्रिक डिजिटल आयडेंटिफायर बनवणे ही सर्वात महत्त्वाची बाब आहे. करदात्यांना त्यांचे अनुपालन (compliance) सुलभ करण्यात आणि वित्तीय संस्था, सरकारी विभाग किंवा इतर पक्षांशी संवाद साधताना बहुतेक नोकरशाही अडथळे दूर करण्यात मदत करेल.

करदात्यांची पॅनकार्डे वैध आहेत, परंतु ती बदलणे बंधनकारक नाही. सुधारित वैशिष्ट्यांसह कार्डसह अपग्रेड करण्याची सुविधा आहे. परंतु पॅन 2.0 भविष्यासाठी टप्पा सेट करते जे अधिक स्मार्ट आणि अधिक कार्यक्षम आहे, तंत्रज्ञानावर आधारित उपायांवर लक्ष केंद्रित करते.

PAN 2.0 हा शासनाचा दूरदृष्टीचा मार्ग आहे जो सूचीच्या शीर्षस्थानी सुविधा, सुरक्षितता आणि टिकाऊपणा देतो. हे विनामूल्य आहे, जलद अपडेट होते, करदात्यांना एकल विंडो ऑफर करते आणि डिजिटल-फर्स्ट इकॉनॉमी उघडून त्यांना सक्षम करते.  (संदर्भ : लोकसत्ता आणि ऑउटलूक मनी )